Mái nhà Hà Nội xưa

Mái nhà Hà Nội xưa
- Lê Anh Dũng -



Nhà cổ trên phố Hàng Bạc qua tranh của Họa sỹ Bùi Xuân Phái


Hai bên những con phố nhỏ bé trong lòng Hà Nội cổ, lấp ló sau tán cây xanh thẫm là những mảng mái ngói nâu đen rêu phong in đậm màu thời gian. Khác với mái nhà dân gian thường thấy trong các làng mạc cổ xưa của vùng đồng bằng Bắc Bộ, mái nhà ở đô thị cổ Hà Nội được hình thành từ những sáng tạo kiến trúc của những người thợ xưa trong giai đoạn nửa cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Và nay, những mái nhà ấy đã trở thành một phần không thể thiếu trong tổng thể kiến trúc thơ mộng của Hà Nội, vừa cổ kính về giá trị lịch sử ngàn năm, vừa hiện đại trong thế kỷ 21.

Trở lại với những ngày xa xưa, khi chế độ phong kiến sớm suy tàn, và hình ảnh của người phương Tây không mấy xa lạ với người dân Hà Nội, khi đó cuộc sống tại đây vẫn giữ nguyên đặc tính của dân kẻ chợ, vốn dĩ sống cụm thành từng phường hội, kinh doanh chuyên biệt một mặt hàng nào đó. Cũng từ đó, đô thị cổ đã hình thành một cách tự nhiên theo phương thức chia lô đất xây dựng, tạo nên các đường phố có ngành nghề kinh doanh thuộc nền kinh tế thương nghiệp nhỏ riêng biệt, tồn tại bên cạnh khu thành cổ có chức năng đầu não chính trị, quân sự. Chính nhờ điều này đã tạo cho khu phố cổ Hà Nội có được những nếp nhà xinh xắn, duyên dáng nhấp nhô một cách gợi cảm, là nguồn cảm hứng muôn đời cho biết bao thế hệ hoạ sĩ, nhạc sĩ, thi sĩ Việt Nam.

Qua nét hoạ của một vài nếp nhà nhỏ trong những bức tranh, người ta dễ dàng hình dung về một thành phố cổ có ngàn năm văn hiến. Hình ảnh của Hà Nội xưa đã gắn liền với những mái ngói lô xô tự nhiên như thể sinh ra đã là thế.

Khi nghiên cứu kỹ các chi tiết của những mái nhà cổ, sẽ bắt gặp nhiều điều thú vị. Trong tổng thể từ chất liệu cho tới hình thức trang trí, những mái nhà Hà Nội đều chứa đựng những câu chuyện dài, bắt nguồn từ nền văn hoá vừa độc lập, vừa tương tác với các nền văn hoá khác.

Điều dễ nhận thấy nhất là những chi tiết và vật liệu dân gian được sử dụng thông dụng đầu thế kỷ. Đó là ngói âm dương vẩy cá hoặc ngói mũi hài. Bờ nóc, bờ chảy được trang trí bằng các hoạ tiết riềm, tuân theo lối kiến trúc cổ. Đôi khi ta còn bắt gặp trên nóc một ngôi nhà, hoặc phổ biến nhất là tại các đình chùa cổ nằm giữa khu phố Hà Nội, các hoa văn trên đỉnh hay những đường riềm mái bằng gỗ có hình chạm khắc rất kỹ... Các chi tiết và hoạ tiết dân gian, cách cấu tạo phối kết được truyền tải trên kiến trúc cổ của Hà Nội là một chặng đường phát triển văn hoá truyền thống. Nó phát triển mạnh cả về chất lượng và số lượng vào cuối thời kỳ phong kiến Việt Nam.

Về kết cấu, đa phần các mái nhà Hà Nội cổ thường được làm theo phương pháp "xang gạch", kết hợp với dầm gỗ thuộc chủng loại gỗ quý như Lim, Táu Xanh, Đinh Hương... hoặc nhà có kết cầu dầm gồ chịu lực và các hệ cầu phong, li tô đỡ ngói. Tuỳ theo từng chất liệu mái ngói mà kết cấu li tô khác nhau. Song, đáng ngạc nhiên là những công thức tính toán kết cấu thời đó đều chỉ do những tốp thợ thực hiện theo kinh nghiệm truyền thống. Họ có thể hoàn toàn không qua trường lớp nào, song vẫn để lại cho tới nay các di sản văn hoá - kiến trúc tuyệt đẹp và ổn định sau gần một thế kỷ tồn tại.

Tới đầu những năm 30 của thế kỷ 20, lẫn trong các dãy nhà cổ đã xuất hiện những ngôi nhà có bộ mái ảnh hưởng của xu hướng và trào lưu của kiến trúc thuộc địa. Lúc này, đất nước có một nền kinh tế tương đối mở và điều này đã tạo ra sức ảnh hưởng mạnh mẽ tới bộ mặt của các khu phố cổ. Việc xuất hiện nhiều các dãy phố Tây do người Pháp định cư ở gần các khu phố cổ hoặc khu người Hoa định cư đã ảnh hưởng trực tiếp tới phong cách kiến trúc trong giai đoạn này. Những ngôi nhà xây dựng trong thời kỳ này đã khoác lên mình tấm mái bằng bê tông cốt thép thay thế cho mái ngói mũi hài, vảy cá dân tộc. Hoặc nếu vẫn sử dụng ngói để lợp mái, thì khi đó người Hà Nội đã tỏ ra ưa chuộng loại ngói là ngói 11, 12 (11 hoặc 12 viên cho một mét vuông mái nhà). Loại ngói này có hình chữ nhật, dễ dàng hơn trong xây cất nên đã từng được sử dụng rộng rãi. Sự đa dạng về vật liệu đã vô hình chinh tạo sắc thái sinh động thêm cho đường phố Hà Nội, song vẫn không tách khỏi những giá trị truyền thống.

Cho tới nay, dù thời gian và cả những tác động của con người đã làm thay đổi bộ mặt của những ngôi nhà trên phố phường Hà Nội, song chúng ta vẫn còn bắt gặp những nét kiến trúc tài hoa của người thợ vô danh đầu thế kỷ. Sự pha trộn văn hoá đã để lại cho những ngôi nhà Hà Nội những hoạ tiết trang trí đa dạng và độc đáo.

Nếu trước đây, người thhợ dân gian thưởng chỉ áp dụng các kích thước quen thuộc trong trang trí như Long nhiễu vân đài, Song long chầu nguyệt... thuần tuý á Đông, thì sau này là các hoạ tiết trang trí hoa dây bên dưới mái ngói âm dương. Tại một số ngôi nhà của chủ nhân Hoa kiều, những dòng chữ Hán đắp nổi còn tồn tại sau biết bao biến loạn của thời cuộc. Đẹp nhất trong số này phải nhắc tới ngôi nhà tại đường Phùng Hưng với những hàng chữ Hán "Tân Hoa đại tửu lầu" trang trọng bên trên hàng chữ phiên âm. Phía sau ngôi nhà là những dãy nhà 2 tầng lâu có các hoa văn cách điệu trang trí trên đỉnh, tầng áp mái có cửa sổ hình tam giác, vừa bí ẩn, vừa trang trọng. Tại một số ngôi nhà khác, kiến trúc phương Tây đã pha trộn hài hoà cùng với kiến trúc á Đông, thể hiện rõ nét ở hình khối trang trí hoa lan tây, lá nho, dây leo, mặt trời... bao quanh những chữ Hán cổ. Nếu trước đây, người Việt luôn tạo độ dốc cho mái nhà của mình dao động trong khoảng 32-380, thì sau này, tại Hà Nội đã hình thành những ngôi nhà có thể dốc đứng, hoặc thoai thoải như mái bằng.

Chính sự giao thoa văn hoá phức hợp như vậy nên tại Hà Nội một thời đã từng có các trường phái kiến trúc ảnh hưởng sâu sắc tới việc tạo nên hình dáng bề ngoài của một thành phố cổ xinh đẹp. Điều đáng ngạc nhiên là sau tất cả quá trình giao thoa đó, các dòng văn hoá tưởng như khá đối lập nhau lại là sự kết hợp hài hoà trong kiến trúc của những mái nhà Hà Nội cổ. Để tới ngày nay, sau rất nhiều biến cố về thời gian và lịch sử, chúng ta vẫn còn tìm thấy vẻ đẹp của các mái ngói lô xô ẩn dấu dưới tàn cây xanh thẫm, hay chìm khuất dưới các hình khối kiến trúc hiện đại sau này.

Và cho đến nay, có một điều không khi nào mất đi với bất kỳ ai, nhất là với những người đã sống trọn cuộc đời mình tại đây là sức cuốn hút mãnh liệt trong kiến trúc mái nhà Hà Nội, nửa thân thương, nửa như gợi nhớ về một điều xa vắng.


Theo hanoixuavanay